1. Đội tàu biển Việt Nam tăng trưởng chậm sau gần một thập kỷ
Theo thống kê của Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, tính đến hết năm 2025. Đội tàu biển Việt Nam có hơn 1.400 tàu, với tổng trọng tải khoảng 9,4 triệu DWT. Đứng thứ 26 thế giới, chiếm 0,8% thị phần đội tàu toàn cầu. Tuổi tàu trung bình đạt 17,3 năm, trong đó trên 50% đội tàu đã trên 15 tuổi.
So với năm 2016, khi đội tàu Việt Nam có 1.267 tàu với tổng trọng tải 7,6 triệu DWT. Có thể thấy sau gần 10 năm, quy mô đội tàu không thay đổi đáng kể. Số lượng tàu thậm chí giảm khoảng 300 chiếc, tương ứng mức giảm bình quân 2,1%/năm. Trong khi tổng trọng tải chỉ tăng nhẹ, trung bình 0,91%/năm.
2. Cơ cấu đội tàu cải thiện nhưng vẫn thiếu tàu trọng tải lớn
Điểm tích cực là trọng tải bình quân mỗi tàu tăng mạnh. Từ khoảng 6.000 DWT/tàu lên gần 8.900 DWT/tàu, tương ứng mức tăng 4,8%/năm. Cơ cấu đội tàu được đánh giá là hợp lý hơn khi số lượng tàu chuyên dụng có xu hướng tăng. Như tàu container (từ 36 lên 45 tàu) và tàu khí hóa lỏng (từ 12 lên 21 tàu).
Tuy nhiên, so với xu hướng thế giới, đội tàu Việt Nam vẫn còn khoảng cách lớn. Giai đoạn 2016–2024, đội tàu biển toàn cầu tăng trưởng trung bình 3,15%/năm. Riêng tàu container tăng 5,4%/năm, và từ năm 2023 đến nay tốc độ tăng trưởng tàu container vượt 7%/năm. Với cỡ tàu ngày càng lớn, lên tới trên 24.000 TEU. Trong khi đó, tàu container lớn nhất của Việt Nam chỉ khoảng 2.000 TEU.
3. Thị phần vận tải quốc tế suy giảm, phụ thuộc lớn vào tàu ngoại
Mặc dù Việt Nam là quốc gia có bờ biển dài và nằm gần các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng. Nhưng trên 90% sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu hiện nay vẫn do đội tàu nước ngoài đảm nhận. Đặc biệt trên các tuyến biển xa như châu Âu và châu Mỹ.
Thị phần vận tải quốc tế của đội tàu Việt Nam trong 10 năm qua có xu hướng giảm nhẹ. Từ 11% năm 2015 xuống còn khoảng 7% trong giai đoạn 2023–2024, trung bình 7,3%/năm. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do đội tàu trong nước không theo kịp tốc độ tăng trưởng của sản lượng vận tải biển. Khi sản lượng tăng trên 10%/năm nhưng trọng tải đội tàu chỉ tăng chưa tới 1%/năm.
4. Cạnh tranh gay gắt từ các hãng tàu và liên minh toàn cầu
Hiện có khoảng 40 hãng tàu biển nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, bao gồm hầu hết các hãng lớn nhất thế giới như MSC, Maersk, CMA CGM, COSCO, ONE, Hapag-Lloyd. Các hãng này đảm nhận phần lớn hoạt động vận tải xuất nhập khẩu và có mạng lưới đại diện, đại lý chuyên nghiệp tại Việt Nam.
Trên phạm vi toàn cầu, 3 liên minh vận tải biển lớn đang chiếm tới 70–80% thị phần vận tải container, cho thấy xu hướng tập trung hóa mạnh mẽ của ngành. Trong bối cảnh đó, đội tàu biển Việt Nam với quy mô nhỏ, trọng tải hạn chế và hoạt động theo từng chặng ngắn ngày càng khó cạnh tranh.
5. Cần chiến lược dài hạn để phát triển đội tàu biển Việt Nam
Theo đánh giá của Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, nhiệm vụ phát triển đội tàu biển Việt Nam vận tải quốc tế để vươn ra biển xa đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đội tàu hiện nay chưa thể cạnh tranh với tàu ngoại do cơ cấu chưa hợp lý, thiếu tàu trọng tải lớn và tàu container, trong khi xu hướng thế giới là đầu tư tàu cỡ lớn để tối ưu chi phí.
Trong thời gian tới, việc xây dựng chiến lược phát triển đội tàu dài hạn, đồng bộ và mang tính đột phá được xem là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm phụ thuộc vào vận tải nước ngoài và tăng vị thế của Việt Nam trong chuỗi logistics toàn cầu.
